Dziś, kiedy od powtórnego odzyskania niepodległości minęło praktycznie już więcej lat niż obejmował okres 1918-1940 r., mając osiągnięcia w postaci członkostwa w Unii Europejskiej i NATO, niepodważalnych granic, posiadając wybrany demokratycznie Sejm, rady, prezydenta – obraz państwowości, rzec by można, nam się jakoś rozmywa. O tym coraz częściej dyskutują wszyscy ci, kto do tworzenia „powtórnej” niepodległości się przyczynił i kto, nie będąc w roli biernego obserwatora, był zdecydowany (w wielkiej przenośni, oczywiście) trawę jeść i chrust na opał zbierać, by tylko znów po latach sowieckiego zniewolenia widzieć kraj niepodległym.

Rzecz jednak polega na tym, że wśród niegdyś złączonych jedną ideą aktywistów szeroko rozumianego „Sajudisu”, dziś wizje Litwy bardzo się różnią. Co gorsza, ich działania i postawy rozmywają wyraźny obraz niepodległości, tworząc ze struktury mocnego państwa prawa zamglony wizerunek. W analizie tego obrazu pomińmy takie „dyżurne” tematy jak prywatyzacja Możejek, zamknięcie i budowa elektrowni atomowej, łączy elektrycznych czy gazowych i tegoż paliwa terminalu, a nawet tak „ciekawą” sprawę upaństwowienia i bankructwa jednego z intensywnie do całkiem niedawna pracujących banków. Obok nich jest cały szereg zdawałoby się drobnych, ale jakże skutecznie podważających autorytet państwa, jego instytucji spraw, z którymi to państwo musiałoby sobie z łatwością poradzić.

„Fioletowy” bunt

Jedną z nich jest bez wątpienia „fioletowy” bunt, który wszystkim obywatelom już kilka lat z rzędu demonstruje wprost klasyczny przykład lekceważenia prawa przez… sędzinę. Kowieńska sędzina jest „nieokiełznana” dzięki wstawiennictwu m. in. pani prezydent, która to olewanie przez nią wyroków sądowych nazwała „częściowym ich wykonywaniem”. Na czym ta „częściowość” polega? No chyba na tym, że oznajmiona z prawem pani ciągle zaskarża wyroki i proces trwa. Proces czego? Ośmieszania państwa, sądów, instytucji, które to nie mogą sobie poradzić z dzielną rodziną (którą dotknęła wielka tragedia), ale która też wyraźnie nadużywa zaufania ludzi, nieścisłości paragrafów i wciąż od nowa podważa zarówno wersje śmierci zabójcy i oszczercy, czy też chorego człowieka, zdesperowanego niepowodzeniami w życiu osobistym. A może bojownika, który ucierpiał w walce z „wszechmogącym” klanem pedofilów?

Sprawa ta bez wątpienia jest trudna. Ale nie może państwo prawa, jego instytucje pozwolić sobie na to, by gromada ludzi na czele z panią sędziną ustawiała według swojego widzimisię cały system sądownictwa. Litwa nie jest dużym krajem, wręcz przeciwnie, i w takich zamkniętych „kastach” jak sędziowska, praktycznie nie ma tajemnic. Ale na oczach całego społeczeństwa trwa szarpanina o los kilkuletniej dziewczynki, której prawa do normalnego dzieciństwa nikt nie potrafi obronić i to jest problem zasadniczy, wszystko innne – pochodne. Dorośli dzielą majątki, ambicje, demonstrują siłę. Jak potrafimy przekonać „szeregowego” naruszyciela prawa, że ma stosować się do wyroku i szanować sądu powagę. Trudno to sobie wyobrazić i chyba dlatego sądy, które w demokratycznych społeczeństwach stoją właśnie na straży praw i swobód oraz sprawiedliwości, na Litwie mają przeraźliwie niski ranking.

Dostojewski do lamusa

Nie przysparza chluby organom praworządności, a konkretnie prokuraturze, która ma czuwać nad łamaniem prawa, skandal jaki zaistniał wokół osoby zastępcy głównego prokuratora. Otóż zastępca „generalnego” zaciągnął pożyczkę w wysokości trzystu tysięcy litów od osoby prywatnej – znanego biznesmena i gracza w pokera – na kupno domku letniskowego. Prawda, młody prokurator podał się do dymisji. Jednak w udzielonym wywiadzie żadnej skruchy nie wyraził: uważa, że o ile pożyczka była deklarowana i nie stanowiła tajemnicy, więc też nie może być traktowana jako przyczyna jego domniemanej stronniczości w wypadku, gdyby wierzyciel miał do czynienia z prokuraturą. Wysoki urzędnik państwowy mówi o tym, że nie brał pożyczki w banku, bo nie satysfakcjonują go warunki, a dom kupił okazyjnie doczekawszy się spadku ceny podczas kryzysu. Ciekawie, na jaki okres czasu wziął pożyczkę eksprokurator, że ma nadzieję ją spłacić przed terminem (w banku jest to skomplikowane). Biorąc pod uwagę to, że w stolicy banki uważają, iż człowiek ma mieć miesięczne dochody „na życie” w wysokości 1150 Lt. Faktycznie za taką kwotę trudno jest się wyżywić, opłacić mieszkanie w stolicy, jeździć samochodem, odpowiednio się ubrać, do czego zobowiązuje np. praca eksprokuratora jako wykładowcy (prawda, nie na pełnym etacie). Mocna ma to być przyjaźń prawnika i biznesmena  pokerzysty, chociaż mało sympatyczna. Bo chociaż obecnie uważa się akurat tę grę za prawie sportową dyscyplinę, to większość obywateli się zgodzi, że gra w karty (nawet pokera), w której obracają się pieniądze, od najdawniejszych czasów nie była uważana za cechę dodatnią. Prokurator  musiałby te moralne zasady respektować, nawet jeżeli nie czytał „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego (który, notabene bywał na Litwie), bo dla jego „przedziału wiekowego” akurat ta lektura nie była obowiązkowa. A szkoda.

Huzia na nich z detektorem

W tej branży mamy jeszcze jeden „ciekawy” temat: otóż minister spraw wewnętrznych publicznie zmusza kierownika służby badania przestępstw finansowych i jego zastępcę do poddania się dwukrotnemu badaniu na tzw.  detektorze kłamstwa, zarzucając, że wyniki pierwszych badań nie były pomyślne (mają być tajne). Co ma myśleć obywatel: minister się czepia, jak zaznacza prasa, mających ostatnio znaczące osiągnięcia w swej dziedzinie pracowników odpowiedzialnej służby, czy też „służba” ma „nieodpowiednich” kierowników. Nie są to sprawy z piaskownicy, więc publiczne ich wyjaśnianie wydaje się być co najmniej dziwne.

Taksówkarskie co nieco

Ale już zostawmy organa praworządności w spokoju. Ostatnio obywatele mieli inny problem: w stolicy nie sposób było zamówić taksówkę. Otóż inspekcja podatkowa wreszcie przejrzała na oczy i cóż zobaczyła? Ano to, co dla większości wilnian nie jest od lat tajemnicą: taksówkarskie firmy ukrywają dochody, nie płacą podatków. Jako „odkrycie Ameryki” podawane były co dzień fakty o tym, że kilka firm, skupiających w swoich rękach nieomalże 70 proc. branży taksówkarskiej, fikcyjnie zatrudnia taksówkarzy,  np. na pół etatu. By było „zabawniej” nie płaci im wynagrodzenia, a za przywożone, dajmy na to, co tydzień do firmy np. 500 Lt opłaca świadczenia za „pracownika”. Na paliwo i swoje utrzymanie taksówkarz powinien sam  sobie zarobić.

Firmy zbierały „haracze”, kierowcy chcąc zarobić pracowali po kilkanaście godzin, czy nawet dobę (szczególnie w weekendy i święta), deklarując pracę w ciągu 4 godzin dziennie i zarobki w granicach 25 Lt. Uczeń szkoły podstawowej na takie deklaracje powiedziałby: bzdura. Ale nie każdy przecież ma dar widzenia „że król jest nagi”. Poważni funkcjonariusze w te bajeczki wierzyli przez kilkanaście lat. I nagle przejrzeli. W ciągu doby aresztowano kierowników firm, niektórych buchalterów, zabrano dokumenty. Wcale nie musiano się przy tym zbytnio wysilać i nawet nie zużyto za wiele paliwa w poszukiwaniu „naruszycieli”: otóż prawiedwie dziesiątki firm mieściły się w jednym budynku. Dlaczegoś szczególnie ulubionymi przez taksówkarskich bosów były okolice Zielonych Jezior.

Szeregowi taksówkarze nie wiedzieli dlaczego ich „centriukasy” nagle zamilkły. A jak się dowiedzieli, to zaczęli zgadywać, czego i kto z kim nie podzielił. Bo myśl o tym, że instytucje do tego upoważnione, zabrały się do rzetelnej roboty, jakoś nikomu nie przyszła do głowy. „Szeregowi” taksówkarze, prawda, urządzili jednego ranka pokazowy wyjazd ulicami miasta. Ale stosunkowo bardzo szybko z ich protestem uporała się drogówka, wlepiając mandaty za łamanie najdrobniejszego przepisu ruchu drogowego. Pieniędzy szkoda, więc taksówkarze szybko ustąpili. A mer Wilna jeszcze pouczył kierowców dobrych manier (jak się rozmawia z urzędnikiem, to nie trzyma się rąk w kieszeni) i stanowczo stwierdził, że w Wilnie nie pozwoli urządzać Garliawy (czyli „fioletowego” buntu).

Teraz samorząd wydaje pozwolenia na usługi taksówkarskie, w ekstra tempie zmniejszono kilkakrotnie opłatę za wydawanie licencji (zostały  podniesione od nowego roku), taksówkarzy się straszy, że będą musieli zainstalować – na wzór mikrobusów – aparaty kasowe, ale nie od dziś. Samorząd planuje założyć własną dyspozytornię… Coś się w branży dzieje. Owszem, ale nikt tego nie nazywa „porządkiem”. No i mają rację, bo, niestety, do prawdziwych usług taksówkarskich – bez paserstwa, nabierania klientów, wydłużania tras, proponowania „dodatkowych” usług – to jeszcze daleko. Chociaż, o ile mer powiedział, że zrobi porządek, to coś w tym jest.

W ubiegły poniedziałek wilnianie mogli się przekonać, że przed kilkoma laty (podczas ubiegłej kadencji) rozpoczęta przez mera walka z nielegalnymi zabudowaniami w wileńskim „taborze” miała swój dalszy ciąg: nie zważając na dość duży mróz, służby porządkowe rozebrały kilka zabudowań. Stanowcza akcja (prawda ta sprzed kilku lat kosztowała miasto kilkadziesiąt tysięcy wypłaconych odszkodowań). Ale operatywność robi wrażenie. Należy jednak przyznać, że z drewnianymi chatynkami łatwiej sobie poradzić, niż w stal i szkło oprawionymi Gariunami. Ale ważna jest akcja. O skuteczności pomyśli się przed wyborami…

Janina Lisiewicz

Po odzyskaniu niepodległości zarówno przez Polskę jak i Litwę oraz  próbach w latach 1918-1920 rozwiązania sprawy przynależności państwowej Wileńszczyzny wraz z Wilnem, Litwa domagała się bezwarunkowego zwrotu Wileńszczyzny, nie chcąc brać pod uwagę zdania mieszkańców, opierając się jedynie na przeszłość historyczną i m. in. na fakt proklamowania w Wilnie, w lutym 1918 roku Aktu Niepodległości oraz  krótkotrwałego zaistnienia w Wilnie w roku 1920 dzięki ofensywie bolszewickiej.

Litwa nie zgadzała się ani na polskie propozycje budowania federacji, ani na plany Ligi Narodów, która proponowała Litwie tzw. plan Hymansa w 1921 r. Niestety, wszelkie negocjacje zakończyły się fiaskiem w styczniu 1922 roku i Liga Narodów wycofała się ze swej misji mediacyjnej. W tej sytuacji Polska postanowiła sama rozwiązać kwestię przynależności Ziemi Wileńskiej, kierując się zasadą określenia się miejscowej ludności. Na żądanie Marszałka Józefa Piłsudskiego zwiększono obszar objęty plebiscytem przez dołączenie do tzw. Litwy Środkowej powiatów brasławskiego i lidzkiego. W ten sposób Marszałek na stałe chciał rozstrzygnąć sporny problem przynależności tego regionu. Sejm RP przyjął większością głosów tę koncepcję (chociaż nie brakło jej zagorzałych przeciwników z prawicy). Termin głosowania wyznaczono na 8 stycznia 1922 r.

Na czas przygotowania do plebiscytu tereny te opuściły oddziały wojskowe generała Żeligowskiego. Władza została przekazana Komisji Rządzącej na czele z prezesem Aleksandrem Meysztowiczem. Do wyborów szykowano się bardzo starannie, przestrzegając praw i swobód, a dla zapewnienia porządku powołano milicję krajową. Wytyczając okręgi wyborcze nie brano pod uwagę żadnych czynników o charakterze etnograficzno-politycznym. Na czele władz wyborczych stanęli sędziowie, a do komisji wyborczych wejść mogli obywatele reprezentujący różne kierunki polityczne, narodowości, którzy mieszkali w danym okręgu lub obwodzie wyborczym. Na czele komisji wyborczych stanęli prawnicy wytypowani z grona sędziów.

O tym, jaką chciano zapewnić plebiscytowi atmosferę, niech świadczą słowa z odezwy Generalnego Komisarza Wyborczego Zygmunta Zabierzowskiego do członków Komisji Wyborczych: „Polak, Białorusin, Litwin, Żyd, Karaim, Mahometanin – jest synem tej Ziemi… Nie wolno więc nikomu z nich zaprzeczać praw, nie wolno utrudniać wyrażenia woli… Musicie być bezstronni, sumienni i rzetelni, jest Waszym obowiązkiem każdego wyrozumieć, otoczyć opieką”. Zalecał również, by do Komisji wchodzili przedstawiciele różnych narodowości. Wybory do Sejmu Wileńskiego – nazywanego też Sejmem Orzekającym miały być wiarygodne, by mogły być uznane przez społeczność międzynarodową.

Wszystkie polskie organizacje niezależnie od kierunków politycznych opowiadały się za udziałem w plebiscycie. Niestety, organizacje litewskie nawoływały do bojkotu, podobne stanowisko też zajmował Białoruski Komitet Wyborczy. Większość organizacji żydowskich podkreślała swą neutralność, jednak nie brak było takich, które nie chciały brać udziału. Swą aktywność w głosowaniu deklarowali Tatarzy i Karaimi oraz Białorusini zgrupowani w Związku Krajowym. Właśnie te narodowości dominowały na tych terenach. Według spisu ludności z 1919 roku wśród 735 tysięcy mieszkańców najliczniejszą grupę stanowili Polacy – 68,4 proc., Żydzi – 11,5 proc., Białorusini – 8,8 proc., Litwini – 7,2 proc., resztę stanowili Karaimi, Tatarzy i inne narodowości. Taki skład narodowościowy, a więc i nietrudne do przewidzenia wyniki wyborów zadecydowały o tym, że Litwini generalnie postanowili je zbojkotować.

Głosowanie 8 stycznia przechodziło w atmosferze powagi i spokoju, bowiem ludzie rozumieli, że tego dnia ważą się losy tej ziemi, więc moment historyczny był naprawdę bardzo odpowiedzialny. Pojedyncze próby  zakłócenia procesu nie miały żadnego wpływu na przebieg plebiscytu, który obserwowali dziennikarze krajowi i zagraniczni.

W dzienniku „Echo de Paris” ukazała się informacja następującej treści: „Żydzi wileńscy w ostatniej chwili zmienili stanowisko. Syjoniści w dalszym ciągu się powstrzymywali, lecz prawica żydowska głosowała z polską partią demokratyczną, a socjaliści i bundziści z socjalistami polskimi. Procent głosujących jest więc bardzo duży. Niespodziankę spowodowali włościanie, którzy głosowali bardzo licznie, lecz często, nie mogąc zrozumieć różnicy pomiędzy stronnictwami, głosowali jedynie za Polską”.

A „Excelsior” donosił: „Wyniki wyborów przeszły wszelkie oczekiwania, głosowało 70 proc. uprawnionych do głosowania, co wobec wstrzymania się części Żydów i kobiet wykazuje, że głosowała niemal cała ludność zdolna do jakiejkolwiek koncepcji politycznej. Olbrzymia większość oświadczyła się za Polską”.

Angielski „Times” też pisał o tym znamiennym dla Wileńszczyzny dniu w swym wydaniu 14 stycznia 1922 roku: „Przeszło 60 proc. wyborców głosowało, a wobec trudności głosowania i pory roku oraz faktu, że kobiety, które nie mogły pozostawić osamotnionych gospodarstw były zaliczane na liście wyborców, głosowanie przeszło oczekiwania”.

Te głosy prasy europejskiej nie były podyktowane żadną sympatią do Polski, były bezstronne. Na Ziemi Wileńskiej została zastosowana zasada stanowienia narodów. W wyniku ostatecznych obliczeń okazało się, że w plebiscycie wzięło udział 64,4 proc. uprawnionych do głosowania. Ten wynik jest jednak, oczywiście, bardzo zróżnicowany według narodowości – głosowało m. in. 80,8 proc. Polaków, 66,2 proc. Tatarów i Karaimów, 41 proc. Białorusinów i nawet 8,2 proc. Litwinów. No i ogłaszany przez Litwinów bojkot okazał się fiaskiem, bo stanowili oni zbyt mały odsetek ludności, by mogło to mieć decydujące znaczenie. Dzięki temu, że wybory były obserwowane przez przedstawicieli mocarstw zachodnich, więc nie powiodła się propaganda, głoszona przez środowiska litewskie, że były naruszane procedury przebiegu głosowania. Polscy decydenci starali się  ściśle trzymać się określonych zasad, bo im najbardziej zależało na opinii międzynarodowej i uznaniu wyników plebiscytu. Według opcji politycznych wyniki wyborów przedstawiały się następująco: prawica zdobyła 40 mandatów, zbliżone do niej Rady Ludowe – 29, ludowcy – 12, „Odrodzenie” – 7, grupa demokratyczna – 9, socjaliści – 3, Białorusini – 4 mandaty.

Utworzony w wyniku wyborów Sejm Orzekający zebrał się w Wilnie 3 lutego 1922 roku. Posłowie o orientacji lewicowej wypowiedzieli się za autonomią Wileńszczyzny, w sumie jednak przeważyła orientacja prawicy, ograniczająca rolę i zadania Sejmu do wyrażenia jego stosunku do Polski. W wyniku takiego postawienia kwestii, 20 lutego Sejm Orzekający podjął historyczną uchwałę, w której zerwał wszelkie związki z Rosją i odrzucił wszelkie pozbawione uzasadnienia roszczenia Litwy. Stwierdzono, że: „Ziemia Wileńska stanowi, bez warunków i zastrzeżeń, nierozerwalną część Rzeczypospolitej Polskiej”, Rzeczypospolita zaś „posiada pełne i wyłączne prawo zwierzchności państwowej nad Ziemią Wileńską”. W logicznym następstwie tego oświadczenia zaapelowano do Sejmu i rządu Rzeczypospolitej, aby przystąpiły do „natychmiastowego wykonania praw i obowiązków”. Celem ostatecznego sfinalizowania sprawy w Warszawie i podpisania aktu zjednoczenia Ziemi Wileńskiej z Macierzą (miał to być odpowiedni układ z rządem Rzeczypospolitej) wybrano delegację w składzie 20 posłów. Po czym doszło jednak do postawienia pewnych dodatkowych warunków. Dnia 2 marca rząd w porozumieniu z Sejmem Ustawodawczym przedstawił projekt aktu zawierający zapowiedź, że „Sejm polski ustali statut Ziemi Wileńskiej”. Ten projekt, powstały w związku z naciskiem Francji i Wielkiej Brytanii (domagały się one przyznania Wileńszczyźnie szerszej autonomii) spotkał się ze stanowczym sprzeciwem posłów prawicy, która widząc w nim osłabienie spoistości państwa po długim okresie zaborów odmówiła swojego podpisu. Spowodowało to nawet kryzys rządowy i dymisję gabinetu.

Ostatecznie jednak mocarstwa zgodziły się na zjednoczenie Wileńszczyzny z Polską – to było potwierdzeniem woli jej ludności – wyrażając pogląd, że inkorporacja bez autonomii wywołałaby „opłakane wrażenie”. Kryzys został zażegnany dzięki klauzuli, że posłowie dotychczas wyrażający sprzeciw, podpiszą dokument w przekonaniu, „że Sejm Rzeczypospolitej ustali statut Ziemi Wileńskiej zgodny z wolą ludności tej ziemi, wyrażoną w uchwałach Sejmu Wileńskiego”. Z kolei Sejm Ustawodawczy 24 marca jednomyślnie, w atmosferze powszechnego braterstwa i entuzjazmu ratyfikował akt zjednoczenia i przyjął do swego składu 20 posłów wileńskich. Po tym akcie Sejm Orzekający w Wilnie, po spełnieniu jego roli, rozwiązano 28 marca 1922.

Tak wyglądały w wielkim skrócie wydarzenia sprzed 90 lat, które na 17 lat, do tragicznego września 1939 roku, określiły status tego regionu, dały możność miejscowej ludności budować życie zgodnie z tradycją i wielokulturowością, wychowywać młode pokolenie w duchu patriotyzmu i miłości do Ojczyzny, co znalazło szczególny wyraz podczas trudnych i tragicznych lat zmieniających się okupacji. W wyniku międzynarodowych porozumień – m. in. jałtańskich – przesunięcie granic zaowocowało procesami tzw. repatriacji. Zaś ci, co pozostali na ziemi przodków do dziś, nie mają żadnego moralnego obowiązku uznawania twierdzeń o okupacji tych ziem przez ich przodków, bowiem fakty historyczne, m. in. plebiscyt z 1922 roku i decyzje Sejmu Orzekającego zakładały demokratyczne samookreślenie rdzennej ludności tego regionu.

Opr. Janina Lisiewicz

W drugim meczu zwycięstwo osiągnęła drużyna z Trok, która pokonała zespół „Biało-Czerwonych”. Drużyna z Trok w ubiegłorocznym Turnieju o Puchar ZPL wypadła nie tak dobrze jak by chciała. Ale tego roku jest zdecydowanie nastawiona na poważną walkę o Puchar.

W kolejnym meczu tego dnia triumf pod koszem  święciła drużyna „Polonus”, która pokonała koszykarzy z „Tezaurusa” – 118:61. „Polonus” jest jednym z faworytów turnieju.
Ostatni mecz tego dnia odbył się między MB a drużyną ZHPnL, która została pokonana z wynikiem – 122:53. Drużyna MB w minionym roku zajęła 2 miejsce. Tego roku na pewno zechcą powtórzyć swój sukces i już wkrótce zobaczymy jak im się to uda.

Jako trzeci na „murawie” spotkali się piłkarze z drużyny ZPL i z Niemieża. Walka była zacięta i tylko w ostatnich minutach drugiej kwarty drużyna ZPL potrafiła utrzymać zwycięstwo, strzelając decydującą bramkę i wygrywając z wynikiem 7:6.

Czwarty  mecz rozegrały drużyny z Turgiel i Niemieża. W tym spotkaniu futboliści z Niemieża potrafili pokonać rywali z Turgiel zdobywając dziewięć bramek. Futboliści z Turgiel strzelili w tym spotkaniu 7 goli. Nie jest łatwo snuć prognozy co do możliwości zdobycia Pucharu wśród tych drużyn, które osiągają zwycięstwa w wyrównanej rywalizacji. Ostatni mecz tego dnia odbył się pomiędzy drużyną z Niemenczyna a piłkarzami MLZPL. Ci ostatni musieli uznać futbolistów z Niemenczyna za silniejszych i ulegli rywalom z wynikiem – 10:4.

Władysław Sieniuć,
Centrum Sportowe ZPL

Cóż, po obejrzeniu sztuki, rodzi się myśl, że raczej nie mąci się wody, kiedy chce się pić. A mówić bez alegorii, ma się wrażenie, że to poplątanie z pomieszaniem jakie autor założył w genezie utworu, nijak nie przyczyni się do sięgnięcia ku źródłom, do sedna sprawy, by te naprawdę niełatwe – często pełne tragizmu i rozdarcia ludzkich losów sprawy, wywodzące się z  historii Wielkiego Księstwa Litewskiego (choć wielkiego, ale jednak raczej księstwa, a nie imperium, bowiem imperium zakłada uciemiężenie narodów, zaś jak dowodzi kikusetletnia historia WKL nie było – w odróżnieniu do Rosji – ciemiężycielem narodów, lecz ich dość organiczną spójnią) jeżeli nie zrozumieć, to przynajmniej maksymalnie obiektywnie im się przyjrzeć.

Niestety, w ciągu dwóch i pół godzin płynące ze sceny monologi (wygłaszane bardzo emocjonalnie, co miało chyba kompensować brak akcji) przeładowane faktami historycznymi i fantazjami autora nijak temu nie sprzyjały. Wyglądało, że autor w usta swych bohaterów włożył wszystko, co udało mu się w ciągu życia „pozbierać” w tym temacie. Przy czym to zbieranie odbywało się wielce chaotycznie, bez żadnej metodologii, w wyniku czego w ustach jednego bohatera obok siebie znajdowały się interpretacje faktów i twierdzenia – nazwijmy to umownie – zarówno niosące zachodni, jak i mocno wschodni, sowiecki, stosunek do dziejów historycznych. Słuchając monologów niejeden widz przyłapał siebie na pytaniu: komu jest na tej sali łatwiej odbierać te treści: czy temu, kto historii się uczył z radzieckich podręczników, czy temu kto miał możność sięgnąć też po inne źródła. Chociaż ten pierwszy musiał mieć jednak trudniej, bo o niektórych sprawach roztrząsanych na scenie wcale nie miał zielonego pojęcia. Z kolei ten, kto tematy poznał z pamiętników współczesnych, literatury, materiałów z tzw. drugiego obiegu często musiał się zżymać  słuchając „prawd” płynących z ust bohaterów. Bohaterów nie lada: dwie wielkie postacie mieliśmy na scenie, chociaż ich wielkość mało kto by się pokusił porównywać, to jednak autor zaryzykował. Stworzył fikcyjny wymiar – coś w rodzaju czyśćca, w którym o losach Polski i Litwy, Wielkiego Księstwa Litewskiego i Rosji Sowieckiej rozważają dwaj główni  bohaterowie – Józef Piłsudski i Feliks Dzierżyński, a także Balys Sruoga, Jerzy Giedroyć, Czesław Miłosz, matka Marszałka oraz żona Feliksa i jeszcze jedna tajemnicza figura Anioł czy też Orzeł (motyw orła – symbol polskiej państwowości często się pojawia w obrazach i gestach. Tego mógł autor raczej uniknąć, bo symbole państwowe (w tym motywy hymnu państwowego, które też zabrzmiały) raczej nawet w farsach nie powinny być nadużywane).

Spotkanie dwóch głównych bohaterów odbywa się na gruzach potężnych budowli – widocznie WKL – gdzie jeden drugiemu wypominają „grzechy” swego życia i działalności. Co niemile zaskakuje – sympatią autora cieszy się Żelazny Feliks, którego „działalność” zostaje jakby rozgrzeszona. Autor tak się zagalopowuje, że w pewnych momentach stawi między nimi znak równości, używając wobec nich niewybrednych epitetów: terroryści, tyrani, na których sumieniu są tysiące ludzkich istnień. Autor zresztą nie tylko w sztuce nie ukrywa swego stosunku do Marszałka. W przededniu premiery, anonsując w Litewskiej TV swoje dzieło zaznaczył, że będąc w Polsce spotkał się z wyolbrzymionym kultem postaci Piłsudskiego, dlatego swojej sztuki raczej w Polsce by nie wystawił. W Wilnie – zrobił to, licząc, że bezboleśnie zostaną przełknięte położone na szali „grzechy” Dzierżyńskiego i Piłsudskiego.

Autor nie chce widzieć różnicy pomiędzy krwawym terrorem rosyjskiego CzK i ofiarami działań wojennych. Tym bardziej jest to rażące, iż powszechnie jest znany stosunek Marszałka do zwykłych żołnierzy i troska o nich. W sztuce przewija się wątek (lansowany od lat przez stronę rosyjską) o wymordowaniu przez stronę polską jeńców – krasnoarmiejców podczas wojny polsko-bolszewickiej. Ta sowiecka i wielkorosyjska propaganda jak słoma z buta wyziera też w określeniu Piłsudskiego jako zdrajcy Rosji (dlaczego miałby „zdradzać” lub nie wrogi kraj), terrorysty (działał przeciwko caratowi), złodzieja, który obrabował pociąg z carskim złotem.

Taka ocena walki o niepodległość Ojczyzny skopiowana z sowieckich podręczników często jest spotykana u litewskich historyków. By jeszcze bardziej „pogrążyć” socjalistę Piłsudskiego w oczach wilnian autor dodaje, że carskie ruble zrabowane na stacji Bezdany przez bojówkarzy pod dowództwem Marszałka, były przeznaczone na uporządkowanie miasta, m. in. ułożenie chodników. Cóż, argument ten miał szansę trafić do przekonania wilnian: w drodze do teatru musieli mocno uważać by na wyboistych chodnikach Starówki, praktycznie nie oczyszczonych ze śniegu i lodu nie połamać nóg. I oto mieli przed oczyma obraz winowajcy takiego stanu rzeczy – terrorysty Piłsudskiego (ale o to oblodzenie trotuarów to chyba oskarżać jego trudno).

Marszałek przegrywa też z Feliksem w kwestii stosunku do Wilna, jego „okupacji”. Otóż podobno Dzierżyński znajdując się nieopodal Wilna w trudnych latach wojny domowej nie poprowadził czerwonoarmistów do rodzinnego miasta, czego nie „odmówił” sobie rozkochany w Wilnie Józef Klemens. Ale najbardziej od autora dostało się Marszałkowi za to serce, które w Wilnie, u stóp Matki w testamencie prosił złożyć. Przez autora sztuki uznane jest to za najpaskudniejszy czyn, jaki mógł stolicy Litwy zrobić. Józef Klemens – według Juozaitisa – perfidnie zakpił sobie z historii i popełnił nieludzki akt oddzielając serce od ciała i składając „pod płotem” cmentarza, by już na zawsze uczynić to miasto swoim zakładnikiem. Autor sztuki nawet w usta Matki – praktycznie jedynej postaci światłej i szanowanej przez siebie – wkłada słowa potępiające syna, który dla swego widzimisię jej zwłoki skazał na poniewierkę. Autor też szydzi z uroczystości towarzyszących powrotowi serca Marszałka do Wilna, chociaż wyświetlane  w tle kadry dokumentalne świadczą o tym, że miasto z dumą i czcią witało tego, kto dał Ojczyźnie niepodległość, granice, moc i szacunek.

Niestety, słowa te nie są święte dla tych, kto na pytanie Marszałka, w jakie łajno wdepnął znalazłszy się w niby czyśćcu, pada odpowiedź, iż „wdepnął” w historię swego kraju. Autor ma wyraźny żal do Piłsudskiego, że jego sława i chwała (którą próbuje ciągle negować) służyły Polsce, a nie Litwie. Tego wyraźnie nie może mu wybaczyć. Zresztą wydaje się być zazdrosny też o „czyny” Krwawego Feliksa, który „budował” sowieckie imperium zła.  Ci dwaj „wielcy Litwini” zdradzili swą Litwę, skazując kraj na permanentny brak „orłów”. Ten dwojaki stosunek do „wymarzonego” i „znienawidzonego” zarazem orła można wysnuć sobie z symbolicznej sceny, kiedy to Feliks właśnie z orła zdejmuje dla siebie przyodziewek, staje się „osobą”, by włożywszy mundur strzałem z pistoletu w tył głowy zabić swego „stworzyciela” – symbol Ojczyzny, która go wydała na świat.

Nagromadzenie zdarzeń i faktów w spektaklu wykracza poza realne lata życia i działalności głównych bohaterów. Bo oto spotykają w swoim czyśćcu Balysa Sruogę, który wystraszony, zmiażdżony jako człowiek i osobowość straszną rzeczywistością II wojny światowej, opowiadając o jej „piekle” wymienia „Łupaszkę”, majora Zygmunta Szędzielarza, który „na oczach matki brał dziecko i zabijał uderzeniem głowy o ścianę”. Tragedia Dubinek została wrzucona do worka nieszczęść, jakie Litwie zgotowali Polacy. Prawda, w okrutnym obrazie obok Dubinek zabrakło dlaczegoś Ponar, gdzie zginęło nie kilkanaście osób, a kilkadziesiąt tysięcy. Cóż, tam Polacy byli ofiarami bestii z Ypatingasis Burys, a taka fabuła autora sztuki nie ciekawi.

Brnąc przez gruzy byłej wielkości i szukając nieistniejącej historii, oskarżając o zdradę Ojczyzny-Litwy: Piłsudskiego, Dzierżyńskiego, Miłosza, Giedroycia autor nijak nie chce zrozumieć, że ta Ojczyzna, z której oni wyrastali składała się z dwóch podmiotów: Polski i Litwy. Nie istniała dla nich w oderwaniu. Bo kiedy nazywali siebie Litwinami, to robili to po polsku, a kiedy orężem czy piórem walczyli o Polskę, to mieli też w myślach Litwę. Próby sztucznego podziału, oderwania jednej z części składowych rodzą karykaturalne obrazy, quazi historię, której nie da się zrozumieć i zaakceptować – jak obrazka układanego z puzzli tracącego sens nawet bez paru fragmentów. Może to właśnie chciał potomnym udowodnić Marszałek prosząc o złożenie serca w Wilnie, by wspominając jego postać łączono niejako automatycznie dwa kraje, dwa miasta królewskie w naszej historii: Kraków i Wilno.

Do takich wniosków nie dochodzi autor sztuki. Może dlatego, że nie idzie właściwą drogą. Należy do pokolenia (urodzony w 1956 r.), które często, zbyt często, musiało dokonywać wyborów nie zawsze zgodnych z osobistymi ideałami. Jako młody chłopak w barwach ZSRR stał się mistrzem olimpijskim w pływaniu. I chociaż dziś karierę sportowca uważa za błąd w swoim życiu – potem były studia filozoficzne, praca naukowa, aktywna działalność w roli jednego z twórców „Sajudisu” – nie przeszkadza mu to korzystać z renty olimpijczyka, która w pewnej mierze pozwala mu czuć się „wolnym”. I zaspokajać głód wiedzy z sowieckiego okresu, gasić pragnienie sięgając do źródeł, których czystość z nonszalancją mąci, bo tak naprawdę widocznie nie potrafił znaleźć trwałych ideałów. Niestety, za często w naszej rzeczywistości drugiej połowy XX wieku, grając role konradów wallenrodów traciliśmy tożsamość.

Cieszy fakt, że krytycy litewscy nie zauroczyli się pseudopatriotycznymi poszukiwaniami autora i o sztuce znalazło się też takie zdanie: „sztukę  należałoby nazwać poetycką fantazją na tematy historyczne. Szkoda, że nie farsą, która by nadała jej więcej życia, niż z całą powagą przez Jonasa Vaitkusa przedstawione nam idee (a nie ich zderzenie!) (…) po dwu i półgodzinnym nudnawym podrygiwaniu na scenie, aktorom (przede wszystkim Gediminasowi Storpirštisowi i Aleksowi Kazanavičiusowi) warto poklaskać za bohaterskie starania za wszelką cenę ożywić historyczne postacie w tym polonezie ideowych i teatralnych widm”.

A serce Marszałka pozostaje w Wilnie. Niezależnie od tego, czy i kiedy dla siebie historię odkrywają filozofowie, zmieniają się władze, przesuwają granice. Bo miłość i wierność ideałom są wartością ponadczasową.
Janina Lisiewicz

Tradycyjnie już w pierwszych dniach lutego odbywają się na Litwie Międzynarodowe Targi Wiedzy „Nauka. Studia. Kariera”. Jest to dość panoramiczna prezentacja ofert i możliwości (prawda, odpłatna), gdzie wystawiają się nie tylko uczelnie litewskie, ale też zagraniczne – tego roku jest ich 14. Jeżeli ubiegłego roku Targi odbywały się pod hasłem „Odnajdź świat na Litwie”, to tego roku brzmi ono mniej patriotycznie, ale za to konkretnie: „Wychodzisz z odpowiedzią”.

Czy każdy, kto w te mroźne lutowe dni „wyszedł z odpowiedzią” trudno twierdzić, ale tłoku było co niemiara. Swoją drogą młodzież musi się naprawdę porządnie zastanowić, do jakiej uczelni skierować kroki, bo chociaż mamy naprawdę pokaźny odsetek studentów, to jednak nadal młodzież jest najbardziej narażona na bezrobocie. Stanowi ono wśród młodzieży 30 proc. i ustawia Litwę w „awangardzie” ośmiu państw, które mają podobne problemy. O to właśnie miała ostatnio pretensje pani prezydent do ministra spraw socjalnych. Bo, jak się dowiedziała podczas swej wizyty na europejskich salonach (!), Litwa „przespała” problem bezrobocia młodzieży. A skoro decydenci mogą coś skutecznie „przespać”, to musimy własne problemy umieć rozwiązywać samodzielnie, bez oglądania się na „górę”.

Wybór studiów – rzecz nader poważna. Jak w jednym z wywiadów zaznaczyła wiceminister oświaty Litwy, by spróbować rozwiązać problemy z zatrudnieniem na Litwie i zlikwidować dysproporcje wśród tych, co kończą studia i uczą się zawodu (ci ostatni łatwiej mogliby znaleźć zatrudnienie, tyle że w oczach opinii publicznej niezbyt prestiżowe), idealny byłby taki oto model: 30 proc. – w szkołach zawodowych, 30 – w kolegiach, no i 30 – na studiach uniwersyteckich. Ważne też jest, by młodzież nie orientowała się jedynie na studia o kierunkach socjalnych, ale też wybierała inżynieryjne. Bez postępowych technologii, bez produkcji, trudno mówić o prawdziwym wzroście gospodarczym. A i nowoczesne środki przekazu oraz zdobywania informacji wymagają wysokiej klasy specjalistów w dziedzinie IT. Starzenie się społeczeństwa – problem Europy i całego świata cywilizowanego – podnosi wzrost zapotrzebowania na genetyków, biotechnologów, medyków i pracowników opieki. Niestety, powtarzamy to już od dziesięcioleci: młodzież tak zbratana z techniką – ani kroku nie stąpi bez komputera czy współczesnej komórki, obcująca tylko w sieci i praktycznie w niej żyjąca – do studiów technicznych wcale się nie pali. Ostatnio, prawda, wzrosło zainteresowanie medycyną, biotechnologią, ale to raczej jest pierwszy krok w kierunku opuszczenia kraju – za granicą nasi specjaliści w tych dziedzinach są cenieni i – co jest bardzo ważne dla konsumpcyjnego świata – dobrze opłacani.

Młodzież polska na Litwie w swych dążeniach zawodowych faktycznie się nie różni od swych rówieśników – Litwinów. Preferuje kierunki humanistyczne, socjalne. Widzimy to też na przykładzie Filii UwB: na ekonomikę jest w zasadzie komplet, zaś na zdawałoby się tak przyszłościowe studia informatyczne – chroniczny niedobór. To samo możemy zaobserwować podczas kandydowania młodzieży polskiej na studia do Polski ze stypendium rządu polskiego. By jakoś te horyzonty młodych poszerzyć i ułatwić orientację zawodową, już drugi rok z rzędu wydział konsularny ambasady RP w Wilnie, osobiście jego kierownik, radca-minister Stanisław Kargul, dokładają wiele starań, by poprzez spotkania z młodzieżą, w których uczestniczą przedstawiciele uczelni z Polski (dodajmy, swego cennego czasu nie żałują na przyjazdy rektorzy i odpowiedzialni pracownicy uczelni), zachęcić młodzież do bardziej świadomego wyboru studiów, a więc i przyszłego zawodu.

Tegoroczne spotkanie pracowników wydziału konsularnego oraz przedstawicieli resortu nauczania wyższego i przedstawicieli uczelni z Macierzy odbyło się 4 lutego w Solecznikach (z rana) oraz w Wilnie (po południu), w Domu Kultury Polskiej. Niestety, sala nie pękała w szwach. Przyczyną tego bez wątpienia był (niby dla naszej szerokości geograficznej wcale nie nadzwyczajny) ponad 20 stopniowy mróz i odbywające się w tych dniach szkolne studniówki. Organizatorzy spotkania zrobili jednak ze swej strony wszystko, by studia w Polsce nie kryły jakichś niespodzianek i stały się bardziej atrakcyjne.

Młodzież tego dnia witali: kierownik wydziału konsularnego ambasady RP w Wilnie, radca-minister Stanisław Kargul, I radca Iwona Frączek, konsul Joanna Sowczyńska-Kargul, dyrektor Biura Uznawalności Wykształcenia Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dr Bogusław Szymański, prezes „Macierzy Szkolnej” Józef Kwiatkowski oraz przedstawiciele uczelni: Akademii Morskiej w Szczecinie, Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Tarnobrzegu, Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie oraz Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej im. prof. Edwarda F. Szczepanika w Suwałkach.

Na wstępie radca-minister witając zebranych przypomniał, że w zasadzie regulamin rekrutacji na studia do Polski ze stypendium rządu polskiego się nie zmienił i wszelką niezbędną informację młodzież może uzyskać w wydziale konsularnym oraz na jego stronie internetowej www.WILNOKG.POLEMB.NET. Dotyczy to osób polskiego pochodzenia, absolwentów polskich szkół (wyjątek mogą stanowić Polacy zamieszkali na terenach Litwy, gdzie takowych nie ma – czeka ich sprawdzian z języka polskiego, który innych Polaków z Litwy nie obowiązuje), którzy będą musieli po wypełnieniu formularzy i złożeniu wymaganych dokumentów (świadectwa ze stopniami, zaświadczenia o stanie zdrowia) przystąpić do testów, które się odbędą na początku maja. W zależności od wybranych kierunków studiów, będą to pisemne sprawdziany z wiedzy z historii, geografii, matematyki, fizyki, biologii i chemii oraz ustna rozmowa z kandydatami. Wyniki rekrutacji będą znane w końcu maja – na początku czerwca. Dziesiątka laureatów olimpiady z języka polskiego i literatury, tradycyjnie już może zostać studentami na filologii polskiej, zaś o ile wybierze inny kierunek, nie musi składać egzaminu z języka polskiego i automatycznie otrzyma równowartość 80 pkt. Inaczej przebiega rekrutacja na studia medyczne – na kandydatów, którzy pomyślnie przebrną przez testy, czeka jeszcze dodatkowy sprawdzian w lipcu i rywalizacja wśród ubiegających się o studia medyczne nie tylko z Litwy. Dodatkowe sprawdziany czekają również tych, którzy wybiorą kierunki tzw. artystyczne. Próbki swych prac będą musieli przedstawić uczelniom, z którymi już zawczasu muszą się indywidualnie skontaktować.

Jak zaznaczył w swym wystąpieniu dr Bogusław Szymański, w roku akademickim 2010-2011 z ogólnej liczby 1.800 tys. studentów w Polsce, 18489 stanowili obcokrajowcy. 3200 obcokrajowców miało stypendia rządu polskiego, 11367 nie płaciło za naukę ale też nie otrzymywało stypendium rządowego, zaś 4802 osoby płaciły za naukę. Wśród obcokrajowców aż 5 tys. pragnęło studiować medycynę. Studia medyczne w Polsce cieszą się bardzo dobrą renomą i są trzykrotnie tańsze niż w innych krajach UE.  Wśród studentów w ub. roku akademickim były 783 osoby z obywatelstwem litewskim, 274 z nich miały stypendia, odpowiednio bez odpłatności i stypendium – 409 osób i setka płaciła za naukę. (Dla porównania: z Ukrainy studiowało 6 tys. osób). Stypendium rządu polskiego można uzyskać na studia I stopnia – 3-4 letnie lub jednolite magisterskie – 5 lat (prawo, medycyna, psychologia), II stopnia – magisterskie (2 lata) oraz III stopnia – doktoranckie – 4 lata. W Polsce, w zależności od kierunków, w swej gestii uczelnie ma Ministerstwo Szkolnictwa Wyższego i Nauki, Ministerstwo Zdrowia (akademie medyczne) oraz Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego (szkoły artystyczne), a także Infrastruktury (uczelnie np. morskie). Jak zaznaczył dr Szymański, studenci filii UwB, którzy po pierwszym roku nauki będą się legitymowali wynikami nie niższymi niż 3,5 w polskiej skali, mogą się ubiegać o stypendium zarówno na studia I stopnia, a po ukończeniu studiów licencjackich – o II stopnia.

Młodzieży przygotować się do sprawdzianów i egzaminów wydajnie, od  1998 roku, pomagają zajęcia prowadzone przez specjalistów z poszczególnych dyscyplin na kursach pt. „Szansa dla maturzystów”. Zgłoszenia na nie przyjmuje „Macierz Szkolna” – już działają i potrwają do końca marca. Od kilku lat pomaga też maturzystom zdobyć wiedzę o współczesnej Polsce Punkt Przedmiotów Ojczystych.

Na zebranych czekały też atrakcyjne prezentacje uczelni. Wspaniałe perspektywy zdobycia atrakcyjnych zawodów, co do których specjalistów ustawiają się kolejki już podczas studiów – więc nie ma się problemu z zatrudnieniem – czekają na młodzież w Akademii Morskiej w Szczecinie. Tego roku ukończy ją pierwsza studentka z Wilna Beata Szafranowicz (ogółem studiuje tu 30 osób z Litwy). Nową szansą dla młodzieży polskiej z Litwy może się też stać młoda i nowoczesna uczelnia w Suwałkach, dająca możność zdobycia wykształcenia w trzech instytutach: politechnicznym, humanistyczno-ekonomicznym oraz ochrony zdrowia. Nowoczesne wykształcenie i szerokie horyzonty w świecie współczesnego biznesu przed młodzieżą otwiera Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie. Atrakcyjnych zawodów mogą się też uczyć w SGGW w Warszawie i Państwowej Wyższej Szkole Zawodowej w Tarnobrzegu oraz na innych uczelniach Macierzy.

Janina Lisiewicz

Drugi mecz odbył się pomiędzy studentami z UwB a koszykarzami z Turgiel. I w tym spotkaniu studenci byli lepsi od swoich przeciwników i zdołali pokonać – 95:65. Jako trzeci do walki stanęli chłopacy z drużyny ZPL i Uni-Team z Nowej Wilejki. Otóż koszykarze z Uni-Team nie potrafili znaleźć sposobu na skuteczne sforsowanie kosza przeciwnika i musieli przyznać, że lepszymi w tej grze okazali się chłopacy z drużyny ZPL, którzy odnieśli zwycięstwo – 87:63.

Ostatni mecz w mickiewiczówce zagrały drużyny „Sokół” i  VTVPMC. Należy odnotować, że chłopaki z „Sokoła” niejako tradycyjnie stawiają się na parkiecie w sześciu. Ale to wcale im nie przeszkadza odnosić zwycięstwa. Tak było też tym razem, kiedy drużyna „Sokół” pokonała drużynę VTVPMC – 59:50.

W sali Gimnazjum im. Jana Pawła II w pierwszym meczu spotkała się drużyna „Tezaurus” i koszykarze z Jęczmieniszek. Chłopacy z „Tezaurusa” dominowali przez całe 40 minut spotkania. Należy zaznaczyć, że drużyna z Jęczmieniszek czyni wielkie postępy i co sobotę potrafi stawić większy opór swoim przeciwnikom, więc życzmy im powodzenia!

Jako druga para o pierwszeństwo pod koszem walczyli liderzy tej grupy: „Polonus” i „Tores”. Na starcie myśleliśmy, że liderem tego meczu zostanie drużyna „Polonus”. W ciągu 30 minut spotkania gra była bardzo zacięta, lecz w czwartej kwarcie drużyna „Tores” potrafiła odnaleźć drogę ku zwycięstwu i już wkrótce fetowała sukces z wynikiem – 87:68.

Trzeci mecz odbył się między drużyną MB a „Biało-Czerwonymi”. W tym spotkaniu drużyna MB nie dała żadnych szans przeciwnikom. Zwycięstwo było całkowite, a wynik druzgocący – 91:38. Podobnie brawurowo tego dnia zagrali też koszykarze z Trok, pokonując z wielką przewagą rywali z drużyny ZHPnL. Miejmy nadzieję, że chłopaki z drużyny ZHPnL w następnym roku pokażą nam swoją klasę, a tymczasem musieli uznać przewagę troczan – 102:21.

Włodzimierz Sieniuć,
Centrum Sportowe ZPL
Fot. Paweł Stefanowicz

Praktycznie całe życie – od wieku lat ośmiu – spędziła w Krakowie (urodziła się w 1923 roku w Bninie w Wielkopolsce). Honorowym Obywatelem Stołecznego Królewskiego Miasta Kraków została w marcu 1998 roku. Na Uniwersytecie Jagiellońskim studiowała polonistykę i socjologię. Była redaktorem, tłumaczem.

Nigdy nie zabiegała o żadne stołki, funkcje społeczne – chciała być tylko poetką. To uważała za najważniejsze. I chociaż była bardzo ciepłym i serdecznym człowiekiem miała niezbyt wielki, określony krąg przyjaciół z którymi lubiła spędzać czas w kameralnej atmosferze. Może dlatego dzieliła swoje życie na „do przyznania Nagrody Nobla” i „po”. Bo dzięki tej „katastrofie” (tak to określała) stała się nagle „upubliczniona”, zmuszona do pełnienia funkcji wcale jej do szczęścia niepotrzebnych.

Kiedy musiała przygotować mowę na ceremonię wręczania prestiżowej nagrody (w roku 1996), w pierwszym zdaniu po prostu wyznała, że najbardziej bała się wypowiedzieć to pierwsze zdanie, no i… ma już je za sobą. Podczas wyreżyserowanej ceremonii popełniła kilka gaf – m. in. kłaniając się najpierw publiczności, a nie królowi. Jednak była tak naturalna w swojej bezpośredniości i skromności, że przyjęto je nawet nie z pobłażliwymi, a życzliwymi uśmiechami. A ona, zajadła palaczka, potrafiła nawet króla w przerwie tego doniosłego wydarzenia namówić na papierosa.

Z tych kilku drobnych przyjemności na jakie sobie pozwalała w skromnym życiu do końca swoich dni nie zrezygnowała. Tę swobodę ceniła najbardziej. A ludzie cenili ją.
Oprócz zaszczytnej Nagrody Nobla, której dostąpiła jako jedna z dziewięciu kobiet w literaturze – w uzasadnieniu jej przyznania napisano, że otrzymuje ją za poezję, która z ironiczną precyzją odsłania prawa biologii i działania historii we fragmentach ludzkiej rzeczywistości, została uhonorowana Nagrodą im. Goethego, im. Herdera, Fundacji Kościelskich. Była członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich i Polskiej Akademii Umiejętności. W roku 2001 przyznano jej Dyplom Honorowy Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury. Została jego posiadaczem obok Magdaleny Abakanowicz i Krzysztofa Pendereckiego. Szacowni decydenci napisali, że „jest nie tylko jednym z najbardziej wyrafinowanych poetów żyjących współcześnie (dziś, niestety, już nie żyjących – aut.), ale także najlepiej rozumianych. W wierszach zadziwiających różnorodnością i głębią, z humorem i przenikliwością opisuje czym było życie w epoce głębokich przewartościowań intelektualnych. Jej muza jest subtelna, a nawet przewrotna”.

Starała się być niezauważalną i „jedną z wielu”. Chociaż pięknie rozumiała, że nie ma dwu jednakowych rzeczy czy zdarzeń. Wspaniale to wyraziła w wierszu „Nic dwa razy się nie zdarza”, kiedy napisała: „ (…) choć różnimy się od siebie/ jak dwie krople czystej wody”. Jaki głęboki sens filozoficzny jest zawarty w tych prostych słowach. Zawsze wybierała prostotę i jasność, nie kryła się za fasadowością i nie głosiła ostatecznych prawd. Życie było w jej poezji tu i teraz – w codzienności, która wcale nie musiała być „codzienna” – szara, nijaka. Potrafiła ją uczynić interesującą i piękną, zabawną, wzruszającą, np. kiedy stwierdza, że nie można kotu zrobić takiego numeru, by wziąć i umrzeć, bo co ma niby począć taki pozostawiony kot…

Odeszła Dama Orderu Orła Białego, Mozart poezji – poetka. Pozostawiła nam wiersze. Dopóki będziemy po nie sięgać – będzie wśród nas – niewidzialna, skromna. Zawsze taką chciała być…

Nic dwa razy

Nic dwa razy się nie zdarza
i nie zdarzy. Z tej przyczyny
zrodziliśmy się bez wprawy
i pomrzemy bez rutyny.

Choćbyśmy uczniami byli
najtępszymi w szkole świata,
nie będziemy repetować
żadnej zimy ani lata.

Żaden dzień się nie powtórzy,
nie ma dwóch, podobnych nocy,
dwóch tych samych pocałunków;
dwóch jednakich spojrzeń w oczy.

Wczoraj, kiedy twoje imię
ktoś wymówił przy mnie głośno,
tak mi było, jakby róża
przez otwarte wpadła okno.

Dziś, kiedy jesteśmy razem,
odwróciłam twarz ku ścianie.
Róża? Jak wygląda róża?
Czy to kwiat? A może kamień?

Czemu ty się, zła godzino,
z niepotrzebnym mieszasz lękiem?
Jesteś – a więc musisz minąć.
Miniesz – a więc to jest piękne.

Uśmiechnięci, wpółobjęci
spróbujemy szukać zgody,
choć różnimy się od siebie
jak dwie krople czystej wody.

Kot w pustym mieszkaniu

Umrzeć – tego nie robi się kotu.
Bo co ma począć kot
w pustym mieszkaniu.
Wdrapywać się na ściany.
Ocierać między meblami.
Nic niby tu nie zmienione,
a jednak pozamieniane.
Niby nie przesunięte,
a jednak porozsuwane.
I wieczorami lampa już nie świeci.

Słychać kroki na schodach,
ale to nie te.
Ręka, co kładzie rybę na talerzyk,
także nie ta, co kładła.

Coś się tu nie zaczyna
w swojej zwykłej porze.
Coś się tu nie odbywa
jak powinno.
Ktoś tutaj był i był,
a potem nagle zniknął
i uporczywie go nie ma.

Do wszystkich szaf się zajrzało.
Przez półki przebiegło.
Wcisnęło się pod dywan i sprawdziło.
Nawet złamało zakaz
i rozrzuciło papiery.
Co więcej jest do zrobienia.
Spać i czekać.

Niech no on tylko wróci,
niech no się pokaże.
Już on się dowie,
że tak z kotem nie można.
Będzie się szło w jego stronę
jakby się wcale nie chciało,
pomalutku,
na bardzo obrażonych łapach.
I żadnych skoków pisków na początek.

Jako trzeci próbowali zdobyć bramki rywali miłośnicy piłki nożnej z Turgiel i  Niemenczyna. Mecz był zacięty, bowiem przeciwko sobie grali liderzy turnieju. Tym razem lepiej wypadli chłopacy z Turgiel, którzy potrafili pokonać drużynę z Niemenczyna z wynikiem – 9:4.

Włodzimierz Sieniuć, Centrum Sportowe ZPL